Toen en Nu in Sloten-Oud Osdorp

In het landelijke gebied van Sloten-Oud Osdorp is in de loop der jaren veel veranderd, maar er zijn ook plekken die nog sterk lijken op hoe het vroeger was. 

Soms zijn er kleine veranderingen, soms grotere. In deze rubriek van de hand van Erik Swierstra van de Werkgroep Historie worden telkens oude en nieuwe foto’s van een bepaalde situatie naast elkaar geplaatst om zo ‘Toen en Nu’ in Sloten-Oud Osdorp te tonen.

Raasdorperweg

De meest noordwestelijke weg in Oud Osdorp en van de vroegere gemeente Sloten is de Raasdorperweg. Deze verbindt de Osdorperweg met de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder en loopt dwars door de Osdorper Bovenpolder.

De weg is aangelegd in 1920 na de droogmaking van de verveende polder en vernoemd naar de landtong en de vroegere buurtschap Raesdorp die in deze omgeving lag. In de loop der jaren is er weinig veranderd aan deze weg. Het wegdek en sommige huizen zijn vernieuwd en de Westrandweg (rechts buiten beeld) loopt er nu evenwijdig aan.

Zie ook:
*

Toen deze foto op 1 augustus 1967 werd gemaakt vanaf de Ringvaartdijk naar de doodlopende Raasdorperweg was dit nog ‘het einde van de wereld’.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Ruim een halve eeuw later, op 17 mei 2023, is de weg met asfalt verhard, zijn er nieuwe lantaarnpalen gekomen, maar zijn de kassen links in beeld nog aanwezig, al dan niet nog in gebruik. De weg loopt niet meer dood, want er zijn nu fietspaden naar Halfweg en Zwanenburg, via een nieuwe brug over de Ringvaart. Foto: Erik Swierstra.

Akerpolderstraat in het dorp Sloten

De Akerpolderstraat is een klein straatje dat samen met de Nieuwe Akerweg deel uitmaakt van het stratenvierkant in de dorpskern van Sloten. De straat is vernoemd naar de Akerpolder, ook bekend als Middelveldsche Akerpolder, waarin tegenwoordig de woonwijk de Aker ligt. Deze straat vormde vroeger de meest oostelijke begrenzing van die polder bij het dorp Sloten. Ook de vroegere Akerweg (sinds 1922 Sloterweg) ontleende hieraan zijn naam.

Aan de Akerpolderstraat (tot 1922 Heerenstraat) staan vijf huizen (waarvan drie met een adres aan deze straat) en er is een klein poortje. Het opvallendste gebouw is het Wees- en Armenhuis uit 1906. Van 1933 tot 1977 was dit het ‘gemeentelijk verzorgingshuis voor ouden van dagen’, daarna diende het voor jongerenhuisvesting. Tegenwoordig is dit een huis waar jongeren een kleine woning kunnen kopen. Daardoor heeft dit huis en daarmee de Akerpolderstraat een groot aantal adressen gekregen: 4, 5 en 9 t/m 47. Ertegenover ligt een parkje, de vroegere moestuin van het weeshuis.

Sinds het begin van de 20e eeuw is er weinig veranderd in deze straat. De huizen tonen nog vrijwel hetzelfde aanzien. De grootste verandering is links aan het begin van de straat, waar het oude gebouw uit eind 19e eeuw in de jaren negentig van de 20e eeuw door een nieuwbouwpand is vervangen.

Akerpolderstraat 5 en 9; circa 1938. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Akerpolderstraat gezien vanaf de Sloterweg, met links het in de jaren negentig door nieuwbouw vervangen pand; beeld uit de jaren zeventig.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Akerpolderstraat 5 en 9 t/m 47; mei 2023. Foto: Erik Swierstra.

Café Rustoord – Akerweg A283 / De Halve Maen – Sloterweg 1345

Omstreeks 1900 werd aan het einde van de Akerweg, bij de knik in de weg nabij de Sloterbrug, een café gebouwd met de naam ‘Café Rustoord’.

Vanaf 1918 was hier het eindpunt van de paardentram van de Gemeentetram Sloten die via de Sloterweg en Sloterkade naar de Overtoomse Sluis reed. In 1925 werd deze vervangen door buslijn G, die tot 1970 hier ook zijn eindpunt had.

In 1922 veranderde de straatnaam in Sloterweg. In 1939 was er blijkens een uithangbord een ‘dancing’ gevestigd, langs de straat was er een terras. Door de neergelaten zonneschermen is de naam van het toenmalige bedrijf niet te lezen. In de loop der tijd kwamen er diverse uitbouwen waarin ook ruimte was voor het ontvangen van gezelschappen en voor biljarttafels.

In de jaren zestig-zeventig heette het bedrijf ‘Café Biljart Victoria’, in de jaren tachtig stond er op de gevel de naam ‘Café Petit Restaurant Vermaas’. Op de inmiddels verrezen aanbouw aan de linkerkant stond ‘De Halve Maen – Taveerne’ en daarboven ‘Bruiloften, Recepties, Zaken Lunches, Diner’s, Partijen en Koud Buffetten’. Later kreeg ook het oorspronkelijke café de naam ‘Halve Maen’.

In de zomer van 2022 sloot de ‘Halve Maen’ zijn deuren en het was afwachten wat er verder zou gebeuren. In 2023 werd het pand opgeknapt en in 2024 komt er een nieuwe exploitant: ‘WowCrab’.

Café Rustoord aan de Akerweg A283 kort na de bouw omstreeks 1900. Tegenover het gebouw nog een brede sloot, waar later de Sloterweg werd verbreed. Foto: collectie Werkgroep Historie Sloten-Oud Osdorp.

Café Rustoord aan de Akerweg A283 aan het begin van de 20e eeuw nog in de oorspronkelijke uitvoering. Rechts een wegwijzer voor de richtingen Haarlem (13,2 km), Hoofddorp (9,6 km), Leiden (37 km) en Den Haag (50,4 km).
Foto: collectie Werkgroep Historie Sloten-Oud Osdorp.

De naam is inmiddels gewijzigd in ‘Café Biljart Victoria’. Er zijn meer gevelreclames verschenen en er is een terras op de straat. Verder is er in ruim een halve eeuw nog weinig veranderd; 4 juli 1967. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Sinds de jaren tachtig tot 2022 heette het café aan de Sloterweg 1345 ‘De Halve Maen’. Er zijn links en rechts diverse aanbouwen verrezen. De vensters zijn gemoderniseerd, maar de topgevel en het karakter van het gebouw is in grote lijnen in ruim 120 jaar weinig veranderd. Wel is het interieur verbouwd.
Foto: Erik Swierstra; 10 augustus 2023.

De paardetram van de Akerweg (sinds 1922 Sloterweg) in Sloten naar de Andreas Schelfhoutstraat (die toen nog Bosboomstraat heette). Links op de achtergrond ‘café Rustoord’; maart 1922. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de plaats waar vroeger de tram van Sloten naar Amsterdam zijn vertrekpunt had staan tegenwoordig auto’s geparkeerd. café ‘Rustoord’ heette vanaf de jaren zeventig
‘De Halve Maen’; 10 augustus 2023. Foto: Erik Swierstra.

Het vroegere café ‘Rustoord’ aan Sloterweg in de jaren dertig. Achter de grote zonneschermen gaat de naam van het pand schuil, wel is zichtbaar dat er een ‘dancing’ is en dat er Heineken’s Bier wordt verkocht. In de verte is de toren van de Sint-Pancratiuskerk zichtbaar; 13 augustus 1939. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Een jaar na de sluiting van café ‘De Halve Maen’ wacht het gebouw aan de Sloterweg 1345 op een nieuwe gebruiker. Inmiddels is het pand wel opgeknapt en nieuw geschilderd; 10 augustus 2023. Foto: Erik Swierstra.

Brug in de Oude Haagseweg over de Ringvaart

In 1934 startte de bouw van de basculebrug in Rijksweg 4 over de Ringvaart die in 1935 gereed was.

Enkele jaren later, op 25 juni 1938, werd Rijksweg 4 over deze brug in gebruik genomen tussen Sloten en Sassenheim. Op 9 november 1966 werd de weg naar Den Haag verlegd over de huidige brug in de A4, even verderop.

De Oude Haagsebrug uit 1935 bleef vervolgens ruim dertig jaar ongebruikt liggen, wel konden fietsers en voetgangers nog van de brug gebruik maken. In de jaren negentig werd het beweegbare deel vervangen door een vaste overspanning. In 2002 werd het tracé van de Oude Haagseweg (met de brug) deels in gebruik genomen als vrije busbaan.

De inmiddels bijna 90 jaar oude brug is aan het einde van zijn levensduur en in 2024 zal de brug worden vervangen door nieuwbouw.

Zie ook:
* Bruggen over de Ringvaart

* Wat er nog rest van de Riekerpolder
* Sloten en de verbinding van Amsterdam naar Den Haag

De brug over de Ringvaart in Rijksweg 4 van Sloten naar Den Haag in aanbouw; 1 oktober 1934. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De Oude Haagsebrug over de Ringvaart in de busbaan van Nieuw-West naar Schiphol; 5 april 2020. Foto: Erik Swierstra.

Bouw van de brug in Rijksweg 4 over de Ringvaart bij Sloten met zicht op de Riekerpolder; 18 januari 1935. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Zicht vanaf brug over de Ringvaart in de Haagseweg naar de Riekerpolder. Gezien in noordelijke richting naar de stad. Op de achtergrond links de Bronwaterinstallatie; juni 1953. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Zicht op de busbaan in de Oude Haagseweg vanaf de brug over de Ringvaart in de richting Sloten; 5 april 2020. Foto: Erik Swierstra.

Margarethahoeve aan de Sloterweg 1081

De Margarethahoeve werd gebouwd in 1905 en heeft na een kleine 120 jaar zijn karakter als boerderij behouden.

De dakconstructie is uitgevoerd in de ‘chaletstijl’, die rond 1900 in de mode was. Vroeger stond het gebouw als een van de weinige in deze buurt aan de zuidzijde van de Sloterweg, het qua architectuur vergelijkbare en in 1954 afgebroken ‘Tusschenmeer’ stond aan de noordzijde op nr. 600. Nu is het deel van een lintbebouwing met een reeks nieuwe panden in de omgeving.

De melkbussen langs de weg hebben plaatsgemaakt voor een siertuin. Waar vroeger koeien graasden, staan sinds enkele jaren nieuwbouwwoningen en ligt direct achter de boerderij sinds de jaren vijftig het Sportpark Sloten.

Sinds 5 september 2023 staat het gebouw op de gemeentelijke monumentenlijst.

Zie ook:
* Erfgoed van de Week – De monumentale Margarethahoeve

De Margarethahoeve, gezien in zuidwestelijke richting. Foto: C.F. Jansen (mei 1954), Beeldbank Stadsarchief Amsterdam (010118000471).

De linker zij- en voorgevel. Erik Swierstra; december 2023.

Osdorperweg 1

In het hart van het dorp Sloten is het begin van de Osdorperweg, loodrecht op de Sloterweg. Hier komen de twee belangrijkste wegen van het nog resterende landelijke gebied van Sloten en Oud Osdorp samen.

Beide wegen hadden vroeger binnen het dorp andere namen: naar het oosten toe de Dorpsstraat, naar het noorden toe de Herenstraat en naar het westen toe de Akerweg. Door de jaren heen heeft dit hoekhuis ook verschillende adresaanduidingen gehad.

Na de annexatie van de gemeente Sloten op 1 januari 1921 werden op 22 maart 1922 enkele namen gewijzigd: de Dorpsstraat werd onderdeel van de Sloterweg, de Herenstraat in het dorp Sloten werd Osdorperweg en het vervolg ervan ten noorden van het dorp, de Slimmeweg, werd ook Osdorperweg. De Akerweg werd gewijzigd in Sloterweg, zodat deze nu doorloopt tot de Sloterbrug.

Osdorperweg 1: een van de oudste huizen
Het huis op de hoek van de huidige Sloterweg en Osdorperweg is een van de oudste nog bestaande huizen van het dorp Sloten. Het bouwjaar is 1692. Dat kon worden vastgesteld doordat de bouwers van het pand dit jaartal indertijd in de originele houten balken hebben aangebracht. Het is een huis met een traditionele houtconstructie die nog grotendeels authentiek is. De schoorsteen zit nog in de nok op de oorspronkelijke plek. Het dak is tamelijk steil, dit duidt er op dat het vroeger rietgedekt was. De dakkapellen zijn een latere toevoeging.

Authentieke voorgevel met nieuwe gevelsteen
Het houten huis heeft aan het einde van de 19e eeuw een bakstenen voorgevel gekregen met ornamenten in de sluitstenen. De gevelsteen is er in 1983 ingemetseld na de grootscheepse restauratie waarbij het huis in oude glorie is hersteld. Deze steen is ontworpen door Ruud van Boom, die hier bijna zijn hele leven als derde generatie van de familie Van Boom heeft gewoond en nog altijd woont. Op de gevelsteen staat daarom een afbeelding van een boom, het wapen van Sloten, de familiewapens en de familienamen van Van Boom en van Olie, de familie van Ruuds echtgenote Marion.

Dit huis heeft ook verschillende adresaanduidingen gehad. Ten tijde van de gemeente Sloten was dit huis A 294 (het dorp Sloten was wijk A). Later werd dit huis ook aangeduid als Sloterweg 1238 (ingang aan de zijkant) en als Osdorperweg 1.

Zie ook:
* Het filmpje in de serie ‘Langs de houten huizen van Amsterdam’….
* Straatnamen die herinneren aan de gemeente Sloten

Het huis op de hoek van (toen) Herenstraat en Akerweg, nu Osdorperweg en Sloterweg, nog in gebruik als koffiehuis en tapperij. De ingang was aan de Herenstraat. Waar de familie Van Boom nu zijn voorkamer heeft was toen de gelagkamer. Daaronder was de bierkelder, een ruimte die nog altijd bestaat. Links van het huis was de aangebouwde stal, waar bezoekers hun karren, wagens en paarden konden ‘parkeren’. Deze houten aanbouw verkeerde in zeer slechte staat en werd daarom halverwege de 20e eeuw gesloopt. Hier ligt nu een mooi tuintje en de ingang naar het huis. Links is nog een winkel voor sigaren, tabak en sigaretten; circa 1900. Prentbriefkaart.

Het huis aan de Osdorperweg 1 verkeerde in de jaren zeventig van de 20e eeuw in verwaarloosde staat en was zelfs dichtgetimmerd. In de jaren tachtig werd het huis gerestaureerd, waarbij de stuclaag op de gevel werd verwijderd en de bakstenen van het einde van de 19e eeuw weer tevoorschijn kwamen. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Alweer zo’n veertig jaar toont het huis Osdorperweg 1 zich als een historisch juweeltje in het hart van het dorp Sloten. Het huis is wel beeldbepalend, maar staat niet op de monumentenlijst. Het poortje rechts van het huis is ook in ere hersteld. Dat bood tot in de jaren vijftig toegang tot het kleine snoepwinkeltje van Tante Sijtje. Dit mini-winkeltje – ter grootte van een ruime kast – bevond zich in het huis waar de familie Van Boom ook toen al woonde. Sijtje woonde op een bovenverdieping in het naastgelegen pand.
Foto: Erik Swierstra; 23 mei 2023.

De molenstomp van de Akermolen

Sinds de 17e eeuw had de Akerpolder een eigen poldermolen. Bij de vervening van de Middelveldsche Akerpolder vanaf 1876 kreeg deze polder een nieuwe molen, waar in 1896 het scheprad door een vijzel werd vervangen.

Bij de elektrificatie van de gemeente Sloten werd deze molen in 1920 vervangen door een elektrisch gemaal, dat vlak achter de oude molen werd geplaatst. De bovenbouw van de molen werd in 1921 verwijderd en er bleef een molenstomp over, die voortaan diende als woning voor de machinist van het gemaal. De Slotense familie Polman heeft hier onder andere jaren gewoond.

Na de bouw van een nieuw kleiner gemaal in 1995 raakte het oude gebouw in verval en sloop dreigde. Gelukkig was er een groep actieve vrijwilligers die zich toen heeft ingezet om de Oude Molen – zoals deze toen werd genoemd – van de sloop te redden. Zij vonden Stadsherstel Amsterdam bereid om de bouwval te renoveren.

Sinds 2010 heeft het gebouw aan het Zwarte Pad 30 een nieuwe bestemming als theehuis waar mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt werken. Het is tegenwoordig een bekende pleisterplaats voor fietsers en wandelaars en de molen kan worden gehuurd voor een feestje of vergadering.

Zie ook:
* www.molendatabase.nl
* www.molens.nl
* Restauratie Akermolen voltooid
* De Middelveldsche Akerpolder

De molenstomp van de Akermolen nog in gebruik als woning. Links ervan het oude elektrische gemaal uit 1920, gezien vanaf de dijk langs de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder; 2 juli 1967.
Foto: Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam.

De molenstomp is sinds de renovatie van 2010 in gebruik als theehuis. De aanbouw links is een opslagruimte op de plek van het vroegere gemaal, dat nu verder naar links in de polder staat; 22 november 2023. Foto: Erik Swierstra.

De voordeur van de molenstomp van de Akermolen aan de zijde van de Ringvaart met links en rechts de oude gevelstenen. Boven de deur de tekst: ‘De Oude Molen’. Bij de renovatie in 2010 zijn de stenen mooi opgeknapt.
Foto: Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam; 2 juli 1967.

De tekst op de linkersteen is:
Bij de verbouwing van den molen zijn op den 6de mei 1896 de eerste stenen gelegd door het bestuur
W. Stut – Voorzitter
H. Blauwhof – Poldermeerster
H.F. van Breemen – Poldermeerster
Jhr. L. Rutgers van Rozenburg – Hoofdingelanden
M. Ackermann – Hoofdingelanden
J. van Bladeren – Hoofdingelanden
J. v.d. Laarse – Secretaris – Penningmeester
G.S. Nout – Opzichter
Foto: Erik Swierstra; 17 mei 2023.

De steeg tussen Sloterweg 1269 en 1277 naast de voormalige Garage Kuykhoven

Op het adres Sloterweg 1269 was vele decennia lang Garage Kuykhoven gevestigd.

Het gebouw dateerde van het einde van de 19e eeuw. Op het erf erachter stond een pakhuis. Dit diende van 1918 tot 1925 als remise voor de tram van Sloten naar de Sloterkade. Dit gebouw werd gesloopt in 1988. De garage van Kuykhoven was er vanaf de eerste decennia van de 20e eeuw. Hij is nog in bedrijf gebleven tot circa 2005. Daarna heeft het pand leeggestaan en werd het antikraak bewoond. Uiteindelijk is ook dit gebouw in juni 2018 gesloopt.

Sindsdien is er een braakliggend terrein. De vergunning voor het bouwen van acht nieuwe woningen is – na jarenlang verzet uit het dorp – uiteindelijk verleend. In november is begonnen met het bouwrijp maken van de kavel. In het voorjaar van 2024 gaat de daadwerkelijke bouw van start.

Sloterweg 1269, Garage Kuykhoven (links) met rechts de steeg; omstreeks 1970.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De steeg tussen Sloterweg 1269 en 1277, met doorgang naar het pakhuis van Gerrit van der Puij dat van 1918 tot 1925 als tramremise fungeerde. Van der Puij woonde in het huis rechts; 25 april 1984. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De steeg tussen Sloterweg 1269 en 1277 met braakliggend en inmiddels opgehoogd terrein; 15 november 2023. Foto: Erik Swierstra.

Osdorperweg t.h.v. nr. 557

Het lintdorp (Oud) Osdorp had van oudsher nabij de knik in de Osdorperweg een wat dichtere bebouwing, een soort dorpskern. Tegenover de vroegere rooms-katholieke Sint-Pancratiuskerk (afgebroken in 1901) bevonden zich enkele woningen, winkels, bedrijfspanden en boerderijen.

Op de foto uit 1917 is dit goed te zien. De weg was toen nog een stille, met klinkers bestrate, weg. Links buiten beeld was voorheen de kerk. Het huis aan de beeldrand links staat er nog steeds. De beide huizen in het midden staan er ook nog. Het huis aan de rechterzijde is inmiddels door nieuwbouw vervangen.

In november 1963 (zestig jaar geleden) kwam de toenmalige wethouder van Economische Zaken Joop den Uyl vanuit het stadhuis van Amsterdam op bezoek in het verre Oud Osdorp om daar zelf de slechte staat van het wegdek in ogenschouw te nemen. In die tijd was de toestand van de weg en ook het verkeer al een hoofdpijndossier. In oktober 1963 leidde dat zelfs tot een schoolstaking vanwege de voor scholieren gevaarlijke verkeerssituatie.

Anno 2023 is er geen school meer in landelijk Osdorp, is de weg sinds enkele jaren van nieuw glad asfalt voorzien, zijn de bomen hier verdwenen maar is het drukke wegverkeer nog steeds een groot probleem.

Zie ook:
* Schoolstaking van 1963 voor veilige Osdorperweg nog steeds actueel
Stuitende reactie op vragen over uitstel Osdorperweg
* De kinderen legden de pen erbij neer
* De schoolstaking van 1963

De nog stille weg met klinkerbestrating in de oude dorpskern van Osdorp; 1917.
Foto: J. van Eck, Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Wethouder Joop den Uyl (midden) bekijkt de slechte toestand van de weg wegens klachten van de bewoners; 8 november 1963.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De nu van glad asfalt voorziene Osdorperweg t.h.v. nr. 557 is tegenwoordig een drukke verkeersweg; 23 oktober 2023. Foto: Erik Swierstra.

Stolpboerderij aan de Osdorperweg

De stolpboerderij is een boerderijtype dat in Noord-Holland ten noorden van het IJ veel voorkomt. 

Het is een vierkante boerderij met een piramidevormig dak. Dit boerderijtype is voortgekomen uit een hooiberg met daaromheen de stal en de woonruimte. De eerste boerderijen van dit type stonden omstreeks 1550 in West-Friesland. Ten zuiden van het IJ waren er ook diverse boerderijen van dit type, waarvan enkele in het gebied van de vroegere gemeente Sloten. Zij zijn in de loop der tijd (bijna) alle verdwenen. In Oud Osdorp is er nog één overgebleven: boerderij ‘Bij Goedvinding’ uit circa 1875 aan de Osdorperweg 756. Deze boerderij staat op de gemeentelijke monumentenlijst. Het pand wordt bewoond door Jan en Mia Kooter. Het agrarische bedrijf is na 2000 gestopt, sindsdien is er een hoveniersbedrijf.

Zie ook:
* Interview met Jan en Mia Kooter
* Meer informatie over boerderij Bij Goedvinding
* Meer informatie over stolpboerderijen

Op deze foto van stolpboerderij ‘Bij Goedvinding’ aan de Osdorperweg is de
piramidevorm van de kap goed zichtbaar; 6 november 1957. Het achter de
boerderij zichtbare hooihuis is in 1959 door hooibroei verbrand.
Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Aan het uiterlijk van de stolpboerderij is in de loop der tijd weinig veranderd.
Wel is er meer begroeiing die het gebouw deels aan het zicht onttrekt. De
functie van agrarisch bedrijf is veranderd in hoveniersbedrijf; 17 mei 2023.
Foto: Erik Swierstra.

Het tolhuis te Sloten

De oude weg van Sloten naar de Overtoomse Buurt aan de Schinkel werd in 1816 bestraat en beplant met bomen. Voor de bekostiging van deze investering en het onderhoud werd er sindsdien tol geheven op de Sloterstraatweg.

In de Slotense gemeenteraad werd afgesproken dat de boeren, die in de weg geïnvesteerd hadden en de weg onderhielden, via deze tolheffing hun geld zouden terugkrijgen.

Aan beide einden van deze weg kwam een tolhek waar moest worden betaald. Aan de oostelijke grens van de dorpskern van Sloten werd in de 19e eeuw een tolhuis in gebruik genomen. Kort na 1900 werd dit door een nieuw gebouw vervangen dat er ruim een eeuw later nog staat op het adres Sloterweg 1191-1193.

Amsterdam schafte de tol af na de annexatie
Na de annexatie door Amsterdam in 1921 werd deze gemeente verantwoordelijk voor het onderhoud en wilde het gemeentebestuur af van de tolheffing. Het dorp Sloten wilde de tol handhaven en zo de afspraken over de beloofde vergoeding voor de gemaakte kosten overeind houden. Uiteindelijk werd de tol – na veel gesoebat – in 1923 opgeheven.

Amsterdam introduceert anno 2023 een nieuwe ’tol’
Sindsdien konden alle motorvoertuigen gratis vanuit het dorp Sloten naar de landelijke Sloterweg rijden. Al is er – precies 100 jaar later sinds 1 juli 2023 – even verderop nu wel weer sprake van een nieuwe vorm van ’tolheffing’. Even verderop, net voorbij de parkeerplaats naast Tuinpark Eigen Hof, is nu een digitale knip op de Sloterweg aangebracht. Voor eigenaren van voertuigen zonder ontheffing is het tegenwoordig een duur ritje om over de Sloterweg te rijden, want dan moet er een boete betaald worden van 110 euro.

Wel iets meer dan de 10 cent voor een rij- of voertuig met vier wielen aan het begin van de 20e eeuw. Toen moest men voor een rijwiel nog 2 cent betalen, nu kan men met een fiets gratis over de Sloterweg blijven rijden.

Zie ook:
 

Het 19e-eeuwse tolhuis met het tolhek in geopende toestand. Ernaast zijn links en rechts nog mooie oude straatlantaarns te zien. De weg is omzoomd met fraaie bomen. Links de toen nog nieuwe muur rond de Sint-Pancratiuskerk uit 1901. Prentbriefkaart uit de Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Foto uit het begin van de 20e eeuw. Hierop is het nieuwe, nog bestaande, tolhuis te zien. Het tolhek is gesloten. Het aantal bomen langs de fraaie weg is sindsdien fors afgenomen. Links is een overkapte toegangspoort te zien naar de in 1901 in gebruik genomen Sint-Pancratiuskerk en het kerkhof. Prentbriefkaart uit de Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Foto uit mei 2023: Het tolhuis is goed herkenbaar en is grotendeels nog in oude staat bewaard. Het tolhek is dit jaar een eeuw geleden verdwenen. Daar kan iedereen nu gratis langsrijden. Nog steeds zijn er mooie bomen in de omgeving. Al vertoont de bomenrij langs de Sloterweg wel gaten. Het poortje van de Sint-Pancratiuskerk heeft geen overkapping meer, maar twee bakstenen pilaren. Het opgeknapte gietijzeren hek staat er mooi bij. Foto: Erik Swierstra.

Speeltuin Sloten

Sinds 1921 is er een speeltuin te Sloten.

Kort na de annexatie door Amsterdam richtten lokale ondernemers en bewoners een eigen speeltuin op.

Bescherming van jonge Slotenaren
Zij deden dit om hun jeugd te beschermen tegen het groeiende aantal motorvoertuigen op de Sloterweg. Totdat Rijksweg 4 vanaf het Aalsmeerplein naar Den Haag in 1938 werd geopend, liep immers de enige route vanuit Amsterdam naar Schiphol dwars door het dorp en via de Sloterbrug.

Kleine aanpassingen in meer dan 100 jaar
In Amsterdam waren er in de voorgaande decennia al diverse speeltuinen opgericht. Deze speeltuin was vanaf de Sloterweg toegankelijk via een groot houten hek met daarboven een duidelijke tekst ‘Amsterdamsch Speeltuin Verbond, afd. Sloten’. Erachter staat sinds de jaren dertig een houten gebouw waarin allerlei activiteiten worden georganiseerd. Zowel het gebouw als het hek zijn van uiterlijk veranderd. Het gebouw, vroeger donker gekleurd, was in de jaren zeventig lichtgrijs en tegenwoordig wit. Sinds vorig jaar liggen er zonnepanelen op het dak.

Knotwilgen van honderd jaar
Links van het speeltuingebouw stond een klein ‘beheerdershuisje’ met plat dak, dat is inmiddels vervangen door een huisje met een schuin dak dat de naam ‘Snoephuisje’ draagt. Op dagen dat de ‘Tuin van Sloten’ in het speeltuingebouw is gesloten, is het Snoephuisje in regelmatig geopend. Zo is er toezicht en kunnen kinderen en hun begeleiders wat lekkers aanschaffen.

Het mooie houten hek met bord heeft plaats gemaakt voor een saai groen ijzeren hek zonder aanduiding dat hier een speeltuin is. Dit hek moet nu voorkomen dat vandalen ’s avonds en ’s nachts de speeltuin kunnen betreden. Op het rechter deel van het hek staan de naam en huisregels van de speeltuin vermeld. Het hek veranderde in de afgelopen eeuw, maar langs sloot staan nog altijd dezelfde knotwilgen.

Lees verder…

Amsterdamsch Speeltuin Verbond – Afdeling Sloten; jaren veertig.
Foto: collectie www.stelling-amsterdam.nl.

Het clubgebouw en beheerdershuisje met een duidelijk bord van
het Amsterdams Speeltuin Verbond, Afdeling Sloten; 1969.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Een saai groen ijzeren hek – dat effectief vandalen kan weren – vormt nu de entree tot de Speeltuin Sloten; mei 2023. Foto: Erik Swierstra.

De Veenderijbrug in de Osdorperweg

De Osdorperweg vormt al eeuwenlang de verbinding tussen Sloten, (Oud) Osdorp en Halfweg.

Aan het noordwestelijke einde, vlak bij de grens met Halfweg, ligt een brug over de Osdorpervaart. Deze vaart is gegraven in de jaren twintig van de 20e eeuw toen de Osdorper Binnenpolder-Noord werd verveend. Na droogmaking in 1937 werd dit Polder De Eendracht. De bij het afgraven vrijkomende turf werd per schuit via deze vaart naar de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder en verder getransporteerd.

Om de schuiten doorgang te verlenen kwam er in de Osdorperweg een houten ophaalbrug. Vanaf de jaren veertig verviel het scheepvaartverkeer en werd de brug vervangen door een vaste betonnen brug. In 2013 was deze brug (nummer 639) aan vervanging toe en in 2014 werd de huidige brug met witte brugleuningen gebouwd. In 2017 kreeg deze de naam ‘Veenderijbrug’, naar de veenderijen die hier in de eerste helft van de 20e eeuw waren.

Zie ook:
*

De houten ophaalbrug in de jaren twintig.
Foto: Collectie Werkgroep Historie Sloten-Oud Osdorp.

De betonnen brug uit de jaren veertig in 1967.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

De nieuwste brug, de ‘Veenderijbrug’, met witte leuningen en het verse wegdek van de Osdorperweg in 2023. Foto: Erik Swierstra.

Rechthuis, schoolplein en Dorpsplein

Als er één plek in de afgelopen honderd jaar vaak veranderd is, dan is het wel het Slotense pleintje dat sinds 1991 officieel de naam ‘Dorpsplein’ draagt. 

In het hart van het Dorp Sloten stond aan de Sloterweg 1230 het eeuwenoude Rechthuis, dat zo zeer in verval was geraakt dat het in 1951 is gesloopt. Rechts daarvan staat sinds 1866, toen nog aan het adres Sloterweg 1226, het Politiebureautje van Sloten. Na de sloop van het Rechthuis ontstond een open ruimte die dertig jaar lang als speelplaats van de naastgelegen Sloterschool werd gebruikt.

Na archeologische opgravingen in 1991 werd er een nieuw sfeervol Dorpsplein ingericht. Het plein oogt alsof het er altijd al zo bijlag, maar het is dus slechts drie decennia jong. De oude dorpspomp stond voorheen naast het Politiebureautje en heeft na herstel in de jaren negentig een prominente standplaats gekregen op het Dorpsplein. Het plaatje op de achterzijde van de pomp herinnert daar nog aan.

De rode brandmelder staat sinds 1933 naast het Politiebureautje en werd in 1991 een klein beetje verplaatst. Daarachter is sinds 2022 de plaquette te zien die herinnert aan de annexatie van Sloten door Amsterdam in 1921. Met rechts daarnaast de GEB-deurtjes. Alleen het linker deurtje met daarachter een originele telefoon kan nog worden geopend. Achter het andere deurtje ligt een tijdscapsule te wachten op ontdekking over vele jaren.

Lees verder:
*

Op de eerste foto uit 1939 is het Rechthuis te zien met het Politiebureautje.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de tweede foto uit 1956 de desolate vlakte na de sloop van het Rechthuis. De beide nog bestaande huisjes aan het Dorpsplein zijn goed zichtbaar.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de derde foto uit 1969 de open plek naast het Politiebureautje na het verdwijnen van het Rechthuis, rechts zijn de dorpspomp en de brandmelder te zien. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de vierde foto uit 1984 is het betegelde speelterrein zichtbaar met de basketbalpalen en er achter de huidige Sloterkerk uit 1861.
Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de vijfde foto uit 2007 het uit 1991 daterende Dorpsplein met de herplaatste dorpspomp, links de Sloterkerk. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de zesde foto uit 2023 het in 2017 door Stadsherstel Amsterdam opgeknapte Politiebureautje, waarin sindsdien een winkeltje is gevestigd. Rechts daarvan de rode brandmelder en erachter de plaquette uit 2022. Links een van de onlangs verwijderde oude prullenbakken. Foto: Erik Swierstra.

Akergemaal bij de Akersluis te Sloten

Het Akergemaal, bij de Akersluis aan de rand van het dorp Sloten, is gebouwd in 1950 voor de bemaling van de Sloterpolder.

In de jaren vijftig en zestig werd in deze polder een groot deel van de Westelijke Tuinsteden gebouwd, met als middelpunt de Sloterplas. Het gemaal zorgt voor ‘droge voeten’ voor de bewoners van de tuinsteden. Het water van de wijken Slotervaart, Osdorp en omgeving wordt door dit gemaal uitgepompt naar de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder en vandaar verder naar het Noordzeekanaal.

Sinds 1990 heeft de Molen van Sloten hierin een ondersteunende taak.

Zie ook:
* Akergemaal / Akersluis
*  

Het gemaal in 1953, een jaar na de bouw, in een nog kale omgeving. In de tuin staat de net geplante kastanjeboom.

Foto uit 1953: Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam.

In 2023 gaat het gebouw bijna geheel schuil achter de nu grote kastanjeboom, die in mei volop in bloei stond.

Foto uit 2023 gemaakt door Erik Swierstra.

Hoek Lutkemeerweg / Osdorperweg

De Lutkemeerschool op de hoek van de Osdorperweg op 12 juli 1967 en op 19 juni 2023.

In 1967 was het uit 1929 daterende schoolgebouw nog gewoon in gebruik als lagere school voor de kinderen van Oud Osdorp. Drie moeders met kinderwagens passeren de school en de ernaast gelegen schoolmeesterswoning uit 1865. Deze is inmiddels op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.

Op deze foto staan drie moeders uit Oud Osdorp, die net terugkomen van het spreekuur van de zuigelingenzorg dat dokter Faber uit Sloten in Oud Osdorp hield. Achter de voorste kinderwagen loopt Joni Kuiper die nog altijd aan de Osdorperweg 523 woont. In de wagen ligt Martin en op het randje voor zijn moeder staat de wat oudere Bert Kuiper, die meeging. Joni is de echtgenote van Ko Kuiper. In de toenmalige Lutkemeerschool organiseerde de dokter in een ruimte rechts van de ingang dit spreekuur. Links na de entree was de gymzaal. Van de andere moeders is niet bekend wie dat zijn.

Zie ook:
*

Foto uit 1967: Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam.

In 2023 is het voormalige schoolgebouw in gebruik als broedplaats voor kunstenaars. Een opvallend fenomeen sinds enkele jaren zijn de ooievaars die hun nesten bouwden op de schoorstenen. In 2023 zijn alle vier schoorstenen in gebruik voor ooievaarsnesten, waar dit jaar zeven ooievaars werden geboren.

Foto uit 2023 gemaakt door Erik Swierstra.