Een bijzondere linde aan de rand van Amsterdam

Wat nu de ‘landtong’ heet, was ooit een stukje van de Riekerpolder aan de monding van de Nieuwe Meer, bij de overgang naar het ‘Groot Haarlemmermeer’. De Riekerpolder is aangelegd in 1636 door bedijking van het boezemland en gefinancierd door onder andere het Burgerweeshuis en rijke Amsterdamse regenten. Ook werd er toen een poldermolen geplaatst. De Riekermolen, afgebroken in 1956 en in 1961 herbouwd aan de Amstel, nabij de Kalfjeslaan.

De zes stammen van de lindeboom bij de Magazijngebouwen. Vooral de diagonale structuur oogt heel speciaal; 4 december 2025. Foto: Erik Swierstra.

Een steeds terugkerend probleem voor het polderbestuur was hier de voortdurende dreiging vanuit het Groot Haarlemmermeer op de oevers in het noord-oosten van het Haarlemmermeer, waar dreiging van de ‘Waterwolf’ zich doet gevoelen en de zachte veengrond makkelijk kon worden weggeslagen bij de overheersende zuidwesten-wind. In de loop der tijd verdween veel land in de golven inclusief de dorpen Rijk en Nieuwerkerk (omstreeks 1600). Een afdeling in de Haarlemmermeerpolder heet Rijk en een boerderij aan de Hoofdvaart draagt de naam Nieuwerkerk, waarmee de herinnering aan deze vroegere dorpen levend wordt gehouden.

Na de Franse tijd, wanneer nieuwe technische mogelijkheden (stoommachines) beschikbaar komen, wordt besloten tot drooglegging van het ‘Groot Haarlemmermeer’, 18.500 hectare groot met vruchtbare zeeklei. Dit was al een oud idee van Jan Adriaanszoon Leeghwater uit 1641. In zijn ‘Haarlemmermeer-boek’ stelt hij voor om met zo’n 140 windmolens het water weg te pompen. De omvang van de te maken polder was wat geringer dan 200 jaar later is gerealiseerd. Gezien de stand van de techniek achtte men zijn plan onrealistisch. Ook was er niet voldoende geld beschikbaar.

Directe aanleiding tot de aanleg van de Haarlemmermeerpolder waren grote overstromingen in november en december 1836 toen Amsterdam en vervolgens Leiden werden bedreigd door de ‘Waterwolf’. In 1837 besloot Koning Willem I tot droogmaking. In 1839 wordt begonnen met het graven van de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder, bijna 60 km lang. Ter hoogte van de Nieuwe Meer wordt de Ringvaart door de westhoek van de Riekerpolder gelegd. Vanaf 1849 pompten drie stoomgemalen het water weg. In 1852 viel de Haarlemmermeerpolder droog.

Het fort aan de mond van de Nieuwe Meer
De defensieve batterij die op de Rijkerhoek lag, aan de oever van het Groot Haarlemmermeer, ongeveer waar nu de Koekoekslaan / Meidoornlaan de Oude Haagseweg kruist, werd vervangen door het Fort aan de Nieuwe Meer, met een Lunet aan de overzijde van de Ringvaart. Deze is nog steeds zichtbaar in het landschap maar veel van het reliëf is verdwenen in de loop der tijd, door inklinking en gebruik als baggerdepot. Ook van het fort is de omwalling niet meer zichtbaar, wellicht zijn de wallen afgegraven om de grond op te hogen waar de magazijnen begin 20ste eeuw zijn gebouwd.

Minuutplan uit omstreeks 1845 van de Sloter Bovenwegs Polder (Riekerpolder) met linksonder de pas gegraven Ringvaart van de nog niet drooggemaakte Haarlemmermeer. Het fort aan het Nieuwe Meer is doorsneden. Links daarvan een deel van de Riekerpolder dat in de Haarlemmermeerpolder is komen te liggen.

Met de drooglegging van het Groot Haarlemmermeer veranderde er veel in de militaire situatie van de hoofdstad. Toen diverse forten of ‘Posten van Krayenhoff’ hun functie verloren werden nieuwe forten gebouwd, onder andere het Fort aan het Schiphol, enkele kilometers naar het zuiden. Door de ligging in de as van de Ringvaart kon de vaarweg effectief beheerst worden. De Riekerpolder kreeg een stevige oever aan de westzijde maar moest een flink stuk grondgebied afstaan dat aan de andere kant van de Ringvaart kwam te liggen. Dit is nog steeds goed te zien in het landschap, het Koekoekslaantje markeert de oude westoever. Hier werd het Lunet aangelegd.

Gebouwen van de Stichting Nieuw en Meer (voorheen de Rijksgebouwen van Militaire Diensten); 14 april 1994. Foto: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam.

Op de plek van het vroegere ‘Fort aan de Nieuwe Meer’ verrees vanaf 1918 een magazijn, later werd dit het ‘Magazijn voor Bijzondere Opkomst en Marechaussee Kazerne Nieuwe Meer’. Sinds circa 1990 zit hier ‘Stichting Nieuw en Meer’.

De Lindeboom
Door de huidige bewoners van de Magazijngebouwen op de plaats van het eertijdse fort werden we opmerkzaam gemaakt op een fraaie, vijf-stammige, lindeboom tussen bosschages aan de zuidzijde van hun terrein. Op woensdag 12 november 2025 namen we poolshoogte en zien inderdaad, bijna op de erfgrens, de fraaie boom staan. De boom heeft op het maaiveld een stamomvang van 4,1 meter en op geringe hoogte is de stam uitgegroeid in 6 stammen. Daar moet in een grijs verleden iets gebeurd zijn, snoeien of beschadiging door grote grazers. Op ettelijke meters afstand van de stam zijn er takken tot op de grond doorgebogen en hebben wortels gevormd en zijn uitgegroeid tot nieuwe bomen met reeds behoorlijke omvang. Afleggers heet dat in jargon, zoiets hebben we nooit gezien bij lindes, deze boom moet jarenlang met rust gelaten zijn.

De vraag rijst waar deze linde vandaan komt, want het is beslist geen algemeen voorkomende soort in het Hollandse veen, waaruit de bodem hier bestaat. In de Oeverlanden staan maar een tiental lindebomen die waarschijnlijk allemaal door toedoen van de mens hier terecht zijn gekomen. De gedachte is dan ook dat deze boom hier ooit is geplant. Soms werden linden gebruikt als markeringsboom om bestuurlijke grenzen aan te duiden. Een mooi voorbeeld hiervan is de ‘Napoleonslinde’ op het plateau van Margraten nabij het dorp ’t Rooth. Maar veel vaker gebruikt als beplanting van een erf om schaduw en koelte te verkrijgen in het huis of boerderij.

Kaart van de Militaire Magazijnen langs de Ringvaart bij de Nieuwe Meer. Aan de bovenkant de nog niet vergraven Riekerpolder, aan de onderkant de contouren van het vroegere Fort aan de Nieuwe Meer. De oude oeverlijn is goed zichtbaar en loopt in vloeiende lijn naar het Koekoekslaantje (aan de onderkant); circa 1940. Uitsnede van een kaart van Publieke Werken Amsterdam.

In de Franse tijd, rond 1809 onder Louis Bonaparte, koning Lodewijk Napoleon, werd het Jaagpad aangelegd op de kade van de Riekerpolder langs de Nieuwe Meer. Dit in samenhang met een nieuwe schutsluis in de Kostverlorenvaart / Schinkel ter vervanging van de overtoom. Een belangrijke verbetering voor de scheepvaart. Het zou dus kunnen dat aan het einde van het Jaagpad er een markeringsboom is geplant. Het is echter moeilijk voorstelbaar hoe toentertijd de situatie precies was. Door de aanleg van de Ringvaart is er aan de Riekerpolder ook een stuk grond aangeplempt in de Nieuwe Meer. Dit stuk grond ligt ten zuiden van het terrein van de stichting ‘Nieuw en Meer’ en werd gebruikt door jachthaven de Boekanier. Er zitten nog steeds enkele bedrijven in de watersport en er is een bunkerstation voor scheepsbrandstoffen.

Luchtfoto van de Ringvaart met erboven de Militaire Magazijnen. Bovenaan de uitgegraven Riekerplas met de nog niet afgebroken Riekermolen. Rechts de oude oever van de Nieuwe Meer met Café Opoe, helemaal rechts. De oude oeverlijn laat zich goed zien en loopt in vloeiende lijn naar het Koekoekslaantje (aan de onderkant); mei 1956.

In de jaren vijftig werd de Riekerpolder 60 hectare kleiner door zandwinning ten behoeve van de ophoging voor de bouw van de tuinsteden in Amsterdam Nieuw-West. De luchtfoto uit 1956 laat zien dat een zandzuiger de Riekerpolder verzwelgt. Het Jaagpad met Café Opoe ligt er nog als een smal dijkje, maar de Riekermolen is vandaar uit al niet meer te bereiken. De molen werd al gedemonteerd en verhuist in later naar de Amstel, waar die samen met een beeld van Rembrandt een toeristentrekker vormt. Alle bebouwing aan het Jaagpad werd gesloopt, het munitiedepot op nrs. 200-201 en Café Meerzicht (Opoe) op nr. 234 en enkele kleinere schuren.

Uitsnede van een Kadasterkaart van de omgeving van ‘Nieuw en Meer’; 2025. In het groene gebied in het midden de vroegere Militaire Magazijnen. Boven is de Nieuwe Meer. Rechts aan het einde het terrein van de jachthaven. Onder de Ringvaart zijn de contouren zichtbaar van het vroegere Fort aan de Nieuwe Meer.

De Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam
Als het nabije verleden onbekend is biedt de Beeldbank soms uitkomst, al werden er vroeger natuurlijk niet zoveel foto’s gemaakt als tegenwoordig. Niet alles dat je nu wil zien vond men toen interessant om te fotograferen, want moeilijk en kostbaar. Klein voordeel in deze omgeving is: we zijn de buren van de luchthaven die is voortgekomen uit het militaire vliegveld dat in 1916 is aangelegd aan de voet van het Fort aan het Schiphol. Vanaf het begin is er gefotografeerd vanuit het vliegtuig, en dus ook ons hoekje.

Zicht vanaf de Ringvaartdijk naar het oosten. Het fortwachtershuis met daarachter een munitiemagazijn met omwalling. Links een loods die nog steeds aanwezig is, in het midden in de verte de Riekermolen. Foto: J. van Eck; 1922.

 

Fort het Schiphol aan de Ringvaart in 1925 (gesloopt in 1936), met op de achtergrond het gelijknamige vliegveld.

 

Waar het Jaagpad eindigt bij de Ringvaart. Midden rechts het huis van de fortwachter, waarachter de lindeboom zal hebben gestaan. Links van de zeilboot is nog net het pontje over de Ringvaart van Piet Eilander zichtbaar. Foto: J.van Eck;

 

Vlak aan de Ringvaart, midden onder, staat het huis van de fortwachter. Links daarvan een magazijn van explosieven binnen een aarden omwalling. De aanplemping rechts is goed zichtbaar. Midden boven Café Opoe. Rechtsonder de veerpont van Piet Eilander over de Ringvaart tussen het Jaagpad en de Ringvaartdijk: 1931 (detail van een luchtfoto).

Bezoek aan de linde op 12 november 2025
Ter plaatse zijn enige hoogteverschillen te zien: dit duidt wellicht op de oude oever van de Nieuwe Meer die dicht onder het fortterrein langs liep naar het Koekoekslaantje aan de overzijde van de Ringvaart. Het fort beheerste de ingang van de Nieuwe Meer. Op het terrein van de jachthaven is echter vrijwel alle reliëf verdwenen.

Bezoek aan de linde op 4 december 2025
Op 4 december bezoeken we nogmaals de bundellinde en meten de stamomvang op 1,30 meter hoogte, waar die iets meer dan 3 meter is. Tevens meten we de afstand tot de oever van de Ringvaart die ongeveer 24 meter bedraagt. Op de Nieuwe Oude Haagsebrug over de Ringvaart meten we de breedte van de Ringvaart om een goede maateenheid te krijgen bij de luchtfoto’s. De Ringvaart blijkt hier 40 meter breed te zijn.

Alles in acht genomen moet de boom vlak achter het fortwachtershuis hebben gestaan. Dat huis is wellicht in de oorlog beschadigd geraakt en gesloopt. Wanneer het huis is gebouwd is lastig te bepalen, maar gezien de bouwstijl lijkt het aannemelijk dat het begin 20ste eeuw zal zijn geweest.

Komende tijd zal nog door meer mensen naar de boom gekeken worden en kan meer gezegd worden over leeftijd. Op de leeftijd van een lindeboom die wel 500 jaar oud kan worden, in gunstige omstandigheden, is deze boom waarschijnlijk nog wel een jonkie.

De lindeboom nog in blad. Vooral de diagonale structuur oogt heel speciaal; september 2025. Foto: Wouter van der Wulp.

Jacobus van Eck (1873-1946)

Een aardige vondst in de beeldbank van het Stadsarchief is de bevinding dat de meeste foto’s in deze buitengebieden van Amsterdam gemaakt zijn door Jacobus van Eck, makelaar in thee. Liefst 1.822 foto’s van hem zijn in het beeldarchief opgenomen. De foto’s hebben vaak een zeer hoge kwaliteit, mede door assistentie van A.M. van de Waal, en beslaan eigenlijk alle windstreken van stad en land van Amsterdam.

Jacobus van Eck in 1941, getekend door Felicien Bobeldijk.

Ook het Jaagpad en de Nieuwe Meer hadden zijn belangstelling, een aantal foto’s moet vanaf een boot gemaakt zijn, zoals de foto uit 1936. Met wisselende productiviteit fotografeert hij van 1917 tot april 1940, de bezetting maakt er een einde aan. Zijn fascinatie voor de metamorfose die Amsterdam en ommeland doormaakt gedurende zijn leven en zijn wens de herinnering aan hoe het was voor het nageslacht vast te leggen, vat hij samen in het boek ‘De Amsterdamsche Schans en de Buitensingel’ dat postuum verschijnt in 1948 bij het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Hij was er jarenlang penningmeester.

Nico Jansen; december 2025.

Zie ook:
*
*
* Fort aan de Nieuwe Meer op Wikipedia